LỜI NHÀ XUẤT BẢN
Sinh thời Bác rất yêu thích mùa xuân.
Theo Người, “một năm khởi đầu từ mùa
xuân. Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ. Tuổi trẻ
là mùa xuân của xã hội”, hay “mùa xuân là
Tết trồng cây. Làm cho đất nước càng ngày
càng xuân”.
Cứ mỗi độ Tết đến, xuân về, Chủ tịch
Hồ Chí Minh lại chúc Tết đồng bào, chiến sĩ
cả nước. Không phải là lời chúc Tết thông
thường mà là lời chúc Tết bằng thơ. Qua lời
chúc Tết của Bác, chúng ta thấy được cả tấm
lòng, một tình thương bao la của vị lãnh tụ
đối với dân, với nước. Chưa đầy hai năm bảo
vệ và xây dựng Nhà nước cách mạng, bài thơ

5

Chúc năm mới của Người nhân dịp Xuân
Đinh Hợi - 1947, mùa xuân kháng chiến đầu
tiên làm rung động lòng người với màu “cờ
đỏ sao vàng”, “tiếng kèn kháng chiến vang
dậy non sông”, vững tin vào sự thắng lợi của
cuộc kháng chiến trường kỳ vô cùng gian lao
và anh dũng của đồng bào, chiến sĩ khắp
mọi miền của đất nước.
Sau chín năm ròng rã bền gan kháng
chiến, với Điện Biên Phủ “chấn động địa
cầu”, thơ Xuân Giáp Ngọ - 1954 của Bác,
khẳng định thắng lợi vẻ vang của cuộc
kháng chiến trường kỳ chống xâm lược, củng
cố ý chí quyết tâm đẩy mạnh kháng chiến để
giành độc lập, tự do, kêu gọi quân và dân ta
nhất trí đoàn kết để “kháng chiến, kiến quốc
nhất định hoàn toàn thành công”.
Hai mươi tư năm, non một phần tư thế
kỷ, với cương vị Chủ tịch nước, Bác Hồ

6

liên tục làm thơ xuân. Đây chính là món
quà quý giá mà Người tặng cho toàn thể
nhân dân ta mỗi khi xuân về. Mùa Xuân
đã đến với mọi nhà, chúng ta càng nhớ
Bác biết bao!
Để khắc ghi những lời thơ, những lời
chúc Tết của Bác đối với toàn thể đồng bào,
chiến sĩ cả nước, trong không khí toàn
Đảng, toàn dân ta đang đẩy mạnh học tập
và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách
Hồ Chí Minh và kỷ niệm 70 năm lần đầu
tiên Bác Hồ trên cương vị Chủ tịch nước
đọc thư chúc Tết đồng bào và chiến sĩ cả
nước trên làn sóng Đài tiếng nói Việt Nam,
Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật
xuất bản cuốn sách Bác Hồ với những
mùa xuân kháng chiến của đồng chí
Ngô Quân Lập, nguyên Giám đốc Ban Quản
lý Khu Du lịch lịch sử văn hóa và sinh thái

7

Tân Trào - Tuyên Quang, một người rất
say mê nghiên cứu những hoạt động của
Bác tại Tuyên Quang - Thủ đô của cách
mạng trong thời kỳ tiền khởi nghĩa và
trong kháng chiến chống thực dân Pháp
xâm lược.
Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách cùng
bạn đọc.
Tháng 10 năm 2017
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

8

XUÂN ĐINH HỢI 1947
Ngày 1 tháng 1, Chủ tịch Hồ Chí Minh
viết Lời kêu gọi đầu năm mới:
“Hỡi toàn thể đồng bào Nam, Trung, Bắc!
Hôm nay mồng 1 tháng Giêng năm
1947, tôi thay mặt Chính phủ chúc toàn
thể đồng bào, và kiều bào ở hải ngoại,
Chúc các bộ đội, tự vệ và dân quân,
Chúc các em thanh niên, phụ nữ và
các cháu thiếu nhi, năm mới, một năm
mới đoàn kết, một năm mới kiên quyết
kháng chiến, một năm mới thắng lợi.
Đến năm nay, thực dân Pháp cướp
nước ta đã 85 năm trường. Trong 85 năm
9

sỉ nhục đó, đồng bào ta cha truyền con
nối đã chịu biết bao nhiêu nỗi đắng cay...
Từ năm nay trở đi, đồng bào ta, con
cháu Hai Bà Trưng, con cháu Lý Thường
Kiệt, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Nguyễn Huệ,
Nùng Trí Cao, có chịu để nước non Hồng
Lạc cho thực dân Pháp giày xéo, có chịu để
nòi giống Rồng Tiên cho thực dân Pháp
giày đạp nữa không?
Không, quyết không!
Chúng ta đem lực lượng của 20 triệu
đồng bào, chống lại mấy vạn thực dân
Pháp. Chúng ta nhất định thắng lợi”1.
Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi toàn thể
đồng bào, toàn thể chiến sĩ:
________

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị
quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t.5, tr. 1.

10

“Năm mới chúng ta phải đem lực lượng
mới, quyết tâm mới để giành lấy thắng lợi
mới, để xây dựng một đời sống mới, một
nước non mới.
Việt Nam độc lập, thống nhất muôn năm!
Kháng chiến thắng lợi muôn năm!”1.
Cùng ngày, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết
Thư gửi Chính phủ và nhân dân Pháp
nhân dịp đầu năm mới:
“Nhân danh Chính phủ và quốc dân Việt
Nam và riêng tôi, tôi chúc Chính phủ và
quốc dân Pháp, một năm mới tốt đẹp.
Mong quốc dân Pháp hiểu rằng chúng
tôi không thù hằn gì dân tộc Pháp.
Chúng tôi bắt buộc phải chiến đấu,
chống bọn thực dân phản động đang
mưu mô xẻ cắt Tổ quốc chúng tôi, đưa
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr. 2.

11

chúng tôi vào vòng nô lệ và gieo rắc sự
chia rẽ giữa hai dân tộc Pháp và Việt.
Nhưng chúng tôi không chiến đấu chống
nước Pháp mới và quốc dân Pháp, chúng
tôi lại còn muốn hợp tác thân ái...
Tôi kêu gọi nhân dân Pháp để chấm dứt
cuộc chiến tranh huynh đệ tương tàn và
năm 1947 mang lại nền hoà bình và tình
hữu ái giữa nước Pháp và nước Việt Nam”1.
Ngày 8 tháng 1, Chủ tịch Hồ Chí Minh
viết Thơ gửi tặng báo Độc lập nhân mùa
xuân kháng chiến đầu tiên:
“Năm mới thế cho năm đã cũ.
Báo “Độc lập” của Đảng Dân chủ.
Kêu gọi toàn thể dân Việt Nam,
Đoàn kết và thắt chặt hàng ngũ,
Kiên quyết kháng chiến đến kỳ cùng,
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr. 3.

12

Để giữ chủ quyền và lãnh thổ.
Chờ ngày độc lập đã thành công.
Tết ấy tha hồ bàn với cỗ”1.
Cùng ngày, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết
bài Tết kháng chiến:
“Tết đã gần đến.
Theo tục lệ thường, thì đồng bào từ
Nam chí Bắc, từ thành thị đến thôn quê,
ai cũng sắm sửa ăn Tết.
Song Tết năm nay, phải là một Tết
kháng chiến. Chiến sĩ ở tiền phương đang
chịu đói chịu rét, xông pha bom đạn, đem
xương máu để giữ gìn Tổ quốc, để bảo vệ
cho đồng bào hậu phương được an toàn.
Đồng bào các chiến khu thì nhà tan
của mất, lưu lạc, tản cư, ăn đói mặc rét,
cực khổ điêu linh.
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr. 17.

13

Trước tình trạng đó, đồng bào các nơi
khác có nỡ lòng ăn Tết linh đình không?
Chắc là không!
Vậy tôi kêu gọi toàn thể đồng bào:
1. Phải hết sức tiết kiệm, để dành tiền
bạc, cơm gạo, cho cuộc kháng chiến lâu dài.
2. Nhân dịp Tết kháng chiến, mọi
người thi nhau đào hầm trú ẩn và làm
những việc cần kíp, để phòng trước bọn
địch tấn công.
3. Ra sức thi nhau tăng gia sản xuất.
4. Rủ nhau gửi đồ uý lạo cho chiến sĩ ở
tiền phương, có gì gửi nấy, quà bánh và
thư từ, để tỏ tình thân ái. Nhất là phụ
nữ, thanh niên và thiếu nhi, nên phụ
trách tổ chức việc này.
Chúng ta phải làm sao cho Tết này
thật là một Tết kháng chiến.
14

Bao giờ kháng chiến thắng lợi, độc lập
thành công, chúng ta sẽ cùng nhau ăn
Tết linh đình”1.
Tết Đinh Hợi, cuộc kháng chiến trường
kỳ vừa bắt đầu, công việc bộn bề. Chiều
thứ ba, ngày 21 tháng 1 (tức 30 Tết), từ
Cần Kiệm, Bác đi dự phiên họp tất niên
Hội đồng Chính phủ tại thôn Sài Sơn,
phủ Quốc Oai, sát Chùa Thầy, trong ngôi
miếu thờ thần trước hang Thánh Hoá.
Trời mưa, đường trơn, ôtô vừa chạy được
một quãng thì sa một bánh xuống ruộng.
Đi tìm người khênh xe tối 30 Tết không
phải dễ. May mà mấy người dân trong
xóm gần đấy không kiêng cữ, đốt đuốc
đến đẩy xe giúp mới đi tiếp được. 21 giờ,
Bác mới tới được địa điểm họp tất niên để
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr. 18 - 19.

15

chúc mừng năm mới và bàn một số công
việc cần kíp. Sau khi châm điếu thuốc,
nhấp một ngụm chè nóng rồi mở đầu cuộc
họp bằng câu chuyện xe sa lầy phải nhờ
dân khiêng giúp, Bác nói vui: “Chỉ một
việc đi xe thôi, không có dân thì Chủ tịch
nước cũng đành chịu. Huống hồ việc kháng
chiến kiến quốc, một công việc to lớn, vĩ
đại, nhất định phải dựa vào khối đại đoàn
kết toàn dân mới ắt thành công”. 22 giờ 30
phút, Bác lên xe đến Đài Phát thanh
Tiếng nói Việt Nam đang đặt tại hang
Chùa Trầm để đọc lời chúc mừng năm
mới Đinh Hợi đúng giờ Giao thừa. Ánh
đèn pha chiếu phía trước nhoà đi vì mưa
to và nặng hạt. Đường càng lầy và trơn
hơn, nhiều lúc bánh xe quay tít trên mặt
đường mà xe vẫn đứng nguyên tại chỗ,
anh em đành phải xuống đẩy. Xe vòng
quanh Xuân Mai rồi rẽ xuống, gần 24 giờ
16

mới tới Chùa Trầm. Điện trong hang vẫn
sáng trưng, tiếng máy nổ ầm ầm. Trước máy
thu thanh, Người đọc bài thơ Chúc năm
mới - bài thơ chúc Tết kháng chiến đầu
tiên gửi đồng bào cả nước:
“Cờ đỏ sao vàng tung bay trước gió,
Tiếng kèn kháng chiến vang dậy non sông.
Toàn dân kháng chiến, toàn diện
kháng chiến,
Chí ta đã quyết, lòng ta đã đồng.
Tiến lên chiến sĩ! Tiến lên đồng bào!
Sức ta đã mạnh, người ta đã đông.
Trường kỳ kháng chiến, nhất định
thắng lợi!
Thống nhất độc lập, nhất định thành
công!”1.
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr. 20.

17

Sau khi đọc bài thơ chúc Tết trong
phòng bá âm, Bác bước ra nói chuyện với
cán bộ, nhân viên Đài Phát thanh đang
quây quần đón Bác. Người nói với đồng
chí Trần Lâm phụ trách đài mang đến
mấy tờ giấy hồng, Bác viết hai câu đối:
“Kháng chiến tất thắng - Kiến quốc tất
thành” bằng chữ Hán để tặng sư cụ Chùa
Trầm. Đang nói chuyện, Bác chợt trông
thấy áo sơ mi của anh Nguyễn Nhất bị
rách ở vai, Bác cười nói với chị Dương Thị
Ngân là người phụ nữ duy nhất ở đài lúc
đó: “Cô phải chú ý vá lại áo cho đồng chí
này nhé, ở đây chỉ có mình cô là nữ”. Sau
phút ngạc nhiên vui vẻ, mọi người rất
cảm động vì sự quan tâm đến từng chi
tiết nhỏ của Bác đối với mỗi cán bộ. Lúc
Bác sắp ra về, sư cụ Chùa Trầm xin yết
kiến. Sư cụ thành kính chắp tay nói giọng
18

run run, mong Bác thu nhận cho lòng
thành của nhà chùa: đó là mâm bánh
chưng mà chú tiểu dâng lên Người. Bác
cảm ơn, chúc nhà chùa sang năm mới ra
sức cầu phật cho kháng chiến mau chóng
thành công. 0 giờ 45 phút mồng Một Tết,
Bác ra về. Trời vẫn mưa to, anh em lại
phải xuống đẩy mấy quãng nhưng cách
nhà chừng hai cây số thì xe tụt cả hai
bánh xuống ruộng. Vào giờ ấy thì khó mà
mượn người khênh xe nên đồng chí lái xe
đành ngủ lại trông xe còn mấy Bác cháu
lội bộ về nhà “xông đất”.
Ngày 22 tháng 1, Bác vẫn dậy sớm làm
việc như thường lệ. Sau khi phân công
từng đồng chí trong cơ quan đi chúc Tết
các nhà lân cận, Người trịnh trọng viết
mấy chữ Hán: “Cung hỷ tân xuân” trên tờ
giấy hồng điều, kèm theo một quả cam,
19

một quả quýt gửi sang chúc Tết và mừng
tuổi gia đình chủ nhà. 21 giờ, Bác tiếp các
đồng chí: Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp,
Trần Đăng Ninh đến chúc Tết và cùng
họp ngay bên bếp lửa hồng cho đến 1 giờ
sáng hôm sau.
Ngày 24 tháng 1, Chủ tịch Hồ Chí Minh
gửi Thư chúc Tết đồng bào và chiến sĩ
Nam Bộ:
“Nhân dịp Nguyên đán âm lịch, tôi thay
mặt Chính phủ đặc biệt chúc đồng bào và
chiến sĩ Nam Bộ năm mới.
Vì quyền thống nhất và độc lập của Tổ
quốc, đồng bào và chiến sĩ đã hy sinh
chiến đấu hơn một năm nay, mà từ nay
vẫn kiên quyết hy sinh phấn đấu nữa. Sự
trung thành dũng cảm đó sẽ đem Tổ quốc
đến thắng lợi, và sẽ ghi những trang vẻ
vang trong lịch sử nước nhà.
20

Vì yêu chuộng hoà bình, vì thật tâm
muốn cộng tác với nhân dân Pháp, Chính
phủ ta đã tìm hết cách dàn xếp với Pháp.
Nhưng bọn thực dân phản động bội tín
bất nhân, hòng dùng vũ lực để cướp nước
ta một lần nữa. Chúng gây ra cuộc chiến
tranh toàn quốc đã hơn một tháng nay.
Vì chủ quyền, vì Tổ quốc, toàn dân
Việt Nam đã thề kiên quyết kháng chiến
đến cùng, kháng chiến đến lúc lấy lại
được thống nhất độc lập mới thôi. Chúng
ta đã thề thà chết chứ không làm nô lệ.
Chúng ta đã phải trải qua những bước
gay go cực khổ trong cuộc trường kỳ
kháng chiến. Nhưng chúng ta chắc rằng
thắng lợi cuối cùng sẽ về ta”1.
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr. 38.

21

Ngày 27 tháng 1, nhân dịp Tết cổ
truyền, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư
cho các chiến sĩ cảm tử quân Thủ đô. Bức
thư thể hiện sâu sắc tấm lòng ân cần, yêu
thương của Bác với các chiến sĩ cảm tử
đang đem máu xương bảo vệ non sông:
“Cùng các chiến sĩ yêu quý Trung đoàn
Thủ đô,
Các em ăn Tết thế nào? Vui vẻ lắm chứ?
Tôi và nhân viên Chính phủ vì nhớ đến
các em cho nên cũng không ai nỡ ăn Tết.
Còn 90 phần trăm đồng bào ở hậu phương
cũng giảm bớt 90 phần trăm mâm cỗ tiệc
tùng, ai cũng tiết kiệm để dự bị công cuộc
trường kỳ kháng chiến.
Các em là đội cảm tử. Các em cảm tử
để cho Tổ quốc quyết sinh. Các em là đại
biểu cái tinh thần tự tôn tự lập của dân
tộc ta mấy nghìn năm để lại, cái tinh thần
22

quật cường đó đã kinh qua Hai Bà Trưng,
Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi,
Quang Trung, Phan Đình Phùng, Hoàng
Hoa Thám, truyền lại cho các em. Nay
các em gan góc tiếp tục cái tinh thần bất
diệt đó, để truyền lại cho nòi giống Việt
Nam muôn đời về sau...
Các em hăng hái tiến lên, lòng Già Hồ,
lòng Chính phủ và lòng toàn thể đồng bào
luôn luôn ở bên cạnh các em.
Tôi thay mặt Chính phủ và đồng bào gửi
cho các em lời chào thân ái và quyết thắng”1.

________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr. 44 - 45.

23

XUÂN MẬU TÝ 1948
Từ ngày mùng 1 tháng 1 đến ngày
mùng 7 tháng 3 năm 1948, Chủ tịch Hồ
Chí Minh ở Khuôn Tát, xã Phú Đình,
huyện Định Hoá, tỉnh Thái Nguyên.
Ngày 15, 16 tháng 1, Chủ tịch Hồ Chí
Minh chủ toạ Hội nghị Ban Chấp hành
Trung ương Đảng (mở rộng) để đánh giá
những chuyển biến trong so sánh lực
lượng giữa ta - địch và đề ra những
nhiệm vụ về chính trị, quân sự, kinh tế
nhằm đẩy mạnh kháng chiến.
Nhớ lại kỷ niệm về kỳ họp này, ông Lê
Văn Hiến ghi trong nhật ký:
24

“Buổi sáng, Cụ cặm cụi chế cà phê và
cho mỗi người một cốc. Ấm bụng rồi, cùng
với Cụ và các anh em đi đến địa điểm hội
nghị. Trong một khoảng rừng khác, một
ngôi nhà của đồng bào Mán*, đã chật cả
người. Ai nấy đều ra đón chào Cụ. Anh em
gặp nhau sau những ngày vất vả vì cuộc
tấn công của địch, vui mừng quá. Cụ bắt
tay mọi người, rồi câu chuyện thân mật
đậm đà kéo dài chung quanh Cụ trong lúc
gió rừng hắt vào lạnh thấu xương”1.
Ngày 17 tháng 1, Chủ tịch Hồ Chí Minh
chủ toạ phiên họp Hội đồng Chính phủ
bàn một số vấn đề về nhân sự, việc phong
________
* Đồng bào người dân tộc Dao (BT).
1. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh,
Viện Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu
sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, t.4,
tr.148.

25

quân hàm cho một số tướng lĩnh, việc
khen thưởng, vấn đề tài chính, ngân sách
năm 1948, vấn đề nông nghiệp và các vấn
đề về giao thông, giáo dục, tư pháp, y tế.
Ngày 20 tháng 1, Chủ tịch Hồ Chí
Minh ký Sắc lệnh số 110 - SL, phong
quân hàm Đại tướng cho đồng chí Võ
Nguyên Giáp - Tổng chỉ huy Quân đội
Quốc gia và dân quân tự vệ; Sắc lệnh số
111 - SL, phong quân hàm Thiếu tướng
cho các đồng chí Hoàng Văn Thái Tổng Tham mưu trưởng Quân đội quốc
gia Việt Nam; Nguyễn Sơn - Khu
trưởng Chiến khu IV; Hoàng Sâm - Khu
trưởng chiến khu II; Chu Văn Tấn Khu trưởng Chiến khu I; Sắc lệnh số
112 - SL, phong quân hàm Thiếu tướng
cho các đồng chí Trần Tử Bình - Trưởng
phòng kiểm tra cán bộ; Văn Tiến Dũng 26

Cục trưởng Cục Chính trị; Lê Hiến Mai Chính ủy viên khu II.
Ngày 25 tháng 1, Chủ tịch Hồ Chí Minh
ký Sắc lệnh số 115 - SL, phong quân hàm
Trung tướng cho đồng chí Nguyễn Bình Khu trưởng Chiến khu VII kiêm Uỷ viên
quân sự Nam Bộ; Sắc lệnh số 117 - SL,
phong quân hàm Thiếu tướng cho đồng
chí Trần Đại Nghĩa - Cục trưởng Cục
Quân giới.
Đầu tháng 2, Chủ tịch Hồ Chí Minh
gửi Thơ chúc Tết Mậu Tý tới đồng bào,
chiến sĩ cả nước:
“Năm Hợi đã đi qua,
Năm Tý vừa bước tới.
Gửi lời chúc đồng bào,
Kháng chiến được thắng lợi;
Toàn dân đại đoàn kết,
27

Cả nước dốc một lòng;
Thống nhất chắc chắn được,
Độc lập quyết thành công”1.
Ngày 4 tháng 2, Chủ tịch Hồ Chí Minh
viết Thư gửi ông Đặng Phúc Thông, Thứ
trưởng Bộ Giao thông - Công chính:
“Chú Thông,
Tết nhất năm nay hoãn thịt xôi,
Tết sau, thắng lợi sẽ đền bồi.
Áo bạn biếu tôi, tôi biếu chú,
Chú mang cho ấm, cũng như tôi”2.
Ngày 7 tháng 2 (tức 28 tháng Chạp âm
lịch), Chủ tịch Hồ Chí Minh mời đại biểu
Ban Thường trực Quốc hội, Hội đồng Chính
phủ, Thường vụ Trung ương Đảng, Bộ
Tổng chỉ huy... dự bữa cơm liên hoan tất
________
1, 2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.
419, 459.

28

niên và đón mừng năm mới. Người kể
những mẩu chuyện khi hoạt động ở Trung
Quốc, ở châu Âu, những lần bị giam và
những kỷ niệm ngày Tết ở nơi đất khách
quê người.
Bàn về chuyện kháng chiến, Người
nói: “Trường kỳ kháng chiến thì phải
trường kỳ động viên. Động viên tinh
thần, động viên vật chất, động viên sức
người, sức của để thực hiện toàn dân
kháng chiến, toàn diện kháng chiến, vừa
kháng chiến vừa kiến quốc, làm cho thế
và lực của ta mau chuyển biến”1.
Ngày 24 tháng 2 (tức Rằm tháng Giêng
năm Mậu Tý), Chủ tịch Hồ Chí Minh viết
________
1. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh,
Viện Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh - Biên niên
tiểu sử, Sđd, t.4, tr. 155 - 156.

29

thư khen ngợi toàn thể bộ đội Khu II và
Khu III về thành tích đã xoá nạn mù chữ.
Trong thư, Người nêu rõ: “Dốt nát cũng là
kẻ địch. Địch dốt nát giúp cho địch ngoại
xâm. Địch dốt nát tấn công ta về tinh thần,
cũng như địch thực dân tấn công ta bằng
vũ lực. Địch thực dân dựa vào địch dốt nát
để thi hành chiến lược ngu dân. Địch dốt
nát dựa vào địch thực dân để đưa dân ta
vào nơi mù quáng”1. Người căn dặn: “Sự
học hỏi là vô cùng... Một quân đội văn hay
võ giỏi, là một quân đội vô địch”2.
Đêm, sau khi dự một cuộc hội nghị ở
chốn “Yên ba thâm xứ”, Người xuôi thuyền
về căn cứ. Nhân trăng sáng, cảnh đẹp,
Người làm bài thơ chữ Hán: Nguyên tiêu:
________

1, 2. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh,
Viện Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu
sử, Sđd, t.4, tr. 160

30

“Kim dạ nguyên tiêu nguyệt chính viên,
Xuân giang, xuân thuỷ tiếp xuân thiên.
Yên ba thâm xứ đàm quân sự,
Dạ bán quy lai nguyệt mãn thuyền”.
Dịch thơ:
Rằm tháng Giêng
“Rằm Xuân lồng lộng trăng soi,
Sông Xuân nước lẫn màu trời thêm xuân.
Giữa dòng bàn bạc việc quân,
Khuya về bát ngát trăng ngân đầy
thuyền”1.
Ngày 1 và 2 tháng 3, Chủ tịch Hồ Chí
Minh chủ toạ phiên họp Hội đồng Chính
phủ để nghe các bộ trình bày chương
trình hoạt động.
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr. 467.

31

Ngày 2 tháng 3, Người làm bài thơ chữ
Hán: Tặng Bùi Công (cụ Bùi Bằng
Đoàn). Bài thơ như sau:
“Khán thư sơn điểu thê song hãn,
Phê trát xuân hoa chiếu nghiễn trì,
Tiệp báo tần lai lao dịch mã,
Tư công tức cảnh tặng tân thi”.
Dịch thơ:
Tặng cụ Bùi
“Xem sách, chim rừng vào cửa đậu,
Phê văn, hoa núi ghé nghiên soi.
Tin vui thắng trận dồn chân ngựa,
Nhớ cụ thơ xuân tặng một bài”1.
Hội nghị chính trị viên toàn quốc lần
thứ hai được tiến hành từ ngày 6 đến ngày
________
1. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh,
Viện Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu
sử, Sđd, t.4, tr. 167 - 168.

32

11-3-1948 theo chỉ thị của Trung ương
Đảng và Quân uỷ Trung ương. Trong Thư
gửi Hội nghị chính trị viên, Người viết:
“Các đồng chí,
Nhân dịp Hội nghị, tôi gửi lời thân ái
chúc các đại biểu mạnh khoẻ. Sau đây là
vài ý kiến của tôi đối với công tác của
chính trị viên, để giúp anh em thảo luận:
Tư cách của chính trị viên có ảnh
hưởng rất quan trọng đến bộ đội. Người
chính trị viên tốt, thì bộ đội ấy tốt. Người
chính trị viên không làm tròn nhiệm vụ,
thì bộ đội ấy không tốt.
Vô luận ở cấp bậc nào, chính trị viên
có ba nhiệm vụ chính:
Đối với bộ đội,
Đối với nhân dân,
Đối với quân địch.
33

1. Đối với bộ đội, chính trị viên phải
săn sóc luôn luôn đến sinh hoạt vật chất
của họ: ăn, mặc, ở, nghỉ, tập luyện, công
tác, sức chiến đấu. Về mặt tinh thần phải
săn sóc để nâng cao kỷ luật, bài trừ hủ
hoá, phát triển văn hoá, và đường lối
chính trị trong bộ đội.
Chính trị viên cần phải biết rõ và báo
cáo cho cấp trên rõ số lượng và chất lượng
của bộ đội mình.
Khen thưởng người tốt, trừng phạt
người xấu, cũng là trách nhiệm của chính
trị viên. Trong thời kỳ vừa qua, ít thấy
chính trị viên nào đề nghị khen thưởng
những binh sĩ có chiến công oanh liệt. Đó
là một khuyết điểm lớn.
Đối với bộ đội, chính trị viên phải thân
thiết như một người chị, công bình như một
người anh, hiểu biết như một người bạn.
34

2. Đối với nhân dân, nhân dân là nền
tảng, là cha mẹ của bộ đội. Chính trị viên
phải làm cho dân tin, dân phục, dân yêu
bộ đội. Phải làm sao cho bộ đội được dân
tin, dân phục, dân yêu. Muốn như thế,
thì phải đốc thúc bộ đội siêng giúp dân,
hăng đánh giặc.
3. Đối với quân địch, gồm cả binh lính
Pháp cùng những người ngoại quốc và
người Việt Nam trong quân đội Pháp,
chính trị viên phải biết cách tuyên truyền
khôn khéo, thiết thực, để giác ngộ họ, lôi
kéo họ về phía ta.
Kỷ luật phải được thi hành từ trên đến
dưới. Trách nhiệm của người chỉ huy
quân sự và người chính trị viên phải định
rõ ràng. Chính trị viên phải làm người
kiểu mẫu trong mọi việc. Đó là những
điểm chính.
35

Nay chúng ta đang tiến hành cuộc vận
động Luyện quân lập công, chính trị là
một động lực to trong cuộc vận động đó.
Tôi mong rằng Hội nghị sẽ có chương
trình và kế hoạch thiết thực rõ ràng, để
làm cho cuộc vận động ấy đại thành công.
Sau nữa, tôi gửi lời khuyên gắng và hỏi
thăm các bộ đội, và tôi chờ các bộ đội báo cáo
những chiến công vẻ vang sau này”1.
Tháng 3, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư
cho đồng chí Hoàng Mai - Giám đốc Sở Công
an Khu XII, nhận xét và góp ý kiến về hình
thức và nội dung tờ nội san Bạn dân của
Công an Khu XII. Người lưu ý, tờ báo “cần
thường xuyên làm cho anh chị em công an
nhận rõ công an của ta là công an nhân dân,
vì dân mà phục vụ và dựa vào nhân dân mà
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr. 484-485.

36

làm việc” và “phải luôn luôn nhắc nhở anh
em rèn luyện tư cách đạo đức. Tư cách
người công an cách mệnh là:
“Đối với tự mình, phải cần, kiệm, liêm,
chính.
Đối với đồng sự, phải thân ái giúp đỡ.
Đối với Chính phủ, phải tuyệt đối
trung thành,
Đối với nhân dân, phải kính trọng, lễ
phép.
Đối với công việc, phải tận tụy.
Đối với địch, phải cương quyết, khôn
khéo”1.
Khoảng tháng 3, Chủ tịch Hồ Chí
Minh gửi ông Nguyễn Sơn - Khu trưởng
________
1. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Viện
Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử,
Sđd, t.4, tr. 176 - 177.

37

Chiến khu IV, bức thiếp thư viết bằng
chữ Hán dưới đây:
“Tặng Sơn đệ:
Đảm dục đại
Tâm dục tế
Trí dục viên
Hạnh dục phương”.
Đại ý:
“Tặng chú Sơn:
Cái gan cần phải to lớn
(nhưng) Cái tâm thì nên tế nhị, chín chắn,
Cái trí phải suy nghĩ cho toàn diện,
(và) Đức hạnh phải vuông vắn, ngay
thẳng”1.
________
1. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Viện
Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử,
Sđd, t.4, tr. 177.

38

XUÂN KỶ SỬU 1949
Từ ngày 1 đến ngày 10 - 1 - 1949, Chủ
tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc tại xã Trung
Trực, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang.
Ngày 1 tháng 1, nhân dịp Tết dương
lịch, thay mặt Chính phủ, Chủ tịch Hồ
Chí Minh gửi Thư chúc mừng năm mới
tới toàn thể đồng bào và chiến sĩ cả nước.
Trong thư, Người nêu những nhiệm vụ
cụ thể đối với chiến sĩ, đồng bào, các cụ
phụ lão, cán bộ, các cháu thanh niên và
nhi đồng trong năm 1949 và kêu gọi mọi
người đều ra sức thi đua với tinh thần
mới, lực lượng mới, để đưa kháng chiến
và kiến quốc đến thắng lợi mới và thành
công mới. Bức thư có đoạn:
39

“Các chiến sĩ sẽ thi đua xung phong
giết nhiều giặc, cướp nhiều súng, lập
nhiều công.
Đồng bào sẽ xung phong thi đua tăng
gia sản xuất về mọi nghề, mọi ngành, diệt
giặc đói, diệt giặc dốt.
Các cụ phụ lão xung phong đốc thúc con
cháu thi đua.
Các cán bộ thi đua thực hành cần, kiệm,
liêm, chính.
Các cháu thanh niên và nhi đồng xung
phong thi đua học và hành”1.
Ngày 4-1-1949 tại Trung Trực, Chủ tịch
Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh thành lập Hội
đồng Giáo dục, có nhiệm vụ giúp Bộ
trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục ấn định
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr. 1.

40

chính sách và kế hoạch giáo dục, nhằm
mục đích đưa sự nghiệp giáo dục của đất
nước ngày càng phát triển1.
Ngày 10 tháng 1, Chủ tịch Hồ Chí Minh
rời xã Trung Trực, huyện Yên Sơn (Tuyên
Quang) chuyển về Lũng Tẩu, xã Tân
Trào, huyện Sơn Dương (Tuyên Quang).
Ngày 18 tháng 1, Chủ tịch Hồ Chí Minh
dự Lễ bế mạc Hội nghị cán bộ Đảng lần thứ
sáu. Trong lời phát biểu, Người nêu rõ:
“Hội nghị có đủ đại biểu Trung, Nam,
Bắc... về dự, đó là một điểm tốt.
Những vấn đề thảo luận thì nhiều,
nhưng đều hướng vào một đường đi:
________
1. Xem Di tích lịch sử - lưu niệm về Chủ tịch
Hồ Chí Minh trên đất Tuyên Quang, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Tuyên Quang, 2010, tr. 124.

41

Kháng chiến thắng lợi, xây dựng dân chủ
mới để tiến tới chủ nghĩa xã hội”1.
Sau khi đề ra những việc khẩn yếu của
Đảng phải làm trong năm về mặt quân sự,
công tác chấn chỉnh bộ máy chính quyền từ
dưới lên trên, về chính sách kinh tế tài
chính, việc chỉnh đốn các đoàn thể quần
chúng, Người đặc biệt nhấn mạnh đến vai
trò của Đảng và đảng viên: “Đảng ví như
cái máy phát điện, các công việc trên ví
như những ngọn đèn, máy mạnh thì đèn
sáng”2, “Trước mặt quần chúng, không phải
ta cứ viết lên trán chữ “cộng sản” mà ta
được họ yêu mến... Đồng chí ta phải học lấy
bốn đức cách mạng: cần, kiệm, liêm,
chính”3. Người căn dặn: “Đảng ta tuy nhiều
________
1, 2, 3. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr. 15,
15, 16.

42

người, nhưng khi tiến đánh thì chỉ như một
người. Đó là nhờ có kỷ luật. Kỷ luật của ta
là kỷ luật sắt, nghĩa là nghiêm túc và tự
giác. Các đồng chí chúng ta cần phải ra sức
giữ gìn kỷ luật sắt của Đảng”1.
Người nêu lên những việc cần làm
trong năm là: Đẩy mạnh quân sự, chấn
chỉnh bộ máy chính quyền, tiết kiệm chi
tiêu, chỉnh đốn các đoàn thể quần chúng,
chỉnh đốn nội bộ Đảng.
Chiều ngày 25 tháng 1, Chủ tịch Hồ
Chí Minh chủ toạ phiên họp của Hội đồng
Chính phủ. Người nhận định về tình hình
năm 1948 là năm đầu của giai đoạn cầm
cự, là năm đặt cơ sở vững vàng cho sự chuẩn
bị tổng phản công thắng lợi. Hội đồng
Chính phủ bàn bạc việc thành lập ba ban:
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr. 17.

43

Ban Nội chính gồm các Bộ Nội vụ, Tư pháp,
Ngoại giao; Ban Kinh tế gồm các Bộ Kinh
tế, Tài chính, Giao thông, Lao động, Canh
nông; Ban Giáo dục, Văn hoá, Xã hội gồm
các Bộ Giáo dục, Y tế, Thương binh Cứu tế.
Tối 26 tháng 1, Người dự một bữa tiệc
nhỏ được tổ chức để tiễn các đại biểu Nam
Bộ, đồng thời cũng là bữa ăn Tết của
Chính phủ, nhiều tiết mục được anh em
biểu diễn trong đêm lửa trại đã khiến cho
Chủ tịch Hồ Chí Minh hết sức cảm động.
Đặc biệt là tiết mục diễn tả ngày kháng
chiến thắng lợi. Người vào thăm miền
Nam và xúc động gặp gỡ, thăm hỏi, chúc
mừng nhân dân Nam Bộ.
Cuối tháng 1, Chủ tịch Hồ Chí Minh
đến thăm cán bộ, nhân viên Văn phòng
Phủ Chủ tịch, giữa lúc anh em đang họp
bàn việc tổ chức đón Tết Kỷ Sửu.
44

Người nói:
- Tết năm nay ta tổ chức vui như thế
nào? Thế đã bàn mục pháo chưa?
Mọi người ngơ ngác nhìn nhau. Đồng chí
Hồ Tùng Mậu - Trưởng ban tổ chức Tết thưa:
- Ở rừng thế này kiếm đâu ra pháo ạ.
Bác cười, chỉ tay ra rừng nứa bảo mọi
người:
- Kia kìa, pháo ở rừng đấy, tha hồ!
Sau khi Người về, anh em ra rừng chặt
nứa, bó lại thành những ống ngắn, chuẩn
bị cho đêm lửa trại Tết1.
Ngày 28 tháng 1 (tức 30 Tết), Giao
thừa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm và
________

1. Xem Ngô Quân Lập (Sưu tầm, tuyển chọn):
Kể chuyện Bác Hồ ở Tuyên Quang, Nxb. Chính
trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2017, tr. 53 - 54.

45

chúc Tết cán bộ, nhân viên Văn phòng
Phủ Chủ tịch.
Anh em đốt lửa liên hoan. Nứa bén lửa
nổ lốp đốp như pháo.
Chúc Tết mọi người xong, Người lấy cam
mừng tuổi mỗi đồng chí một quả và nói:
- Quà Tết của đồng bào tặng Bác, Bác
biếu các chú.
Ngày 29 tháng 1 (tức mồng Một Tết
Kỷ Sửu), Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp cán
bộ, nhân viên Văn phòng Phủ Chủ tịch
đến chúc Tết. Sau khi nói chuyện về tình
hình thế giới, tình hình kháng chiến
trong nước, Người bảo anh em:
- Các chú ra sân chơi bóng chuyền.
Bác làm trọng tài cho.
Người giao hẹn:
- Bên nào thắng, Bác thưởng cho mỗi
người một điếu thuốc lá thơm.
46

Trận đấu diễn ra sôi nổi, vui vẻ. Mãn
cuộc, bên thắng xếp hàng, báo cáo:
- Thưa Bác, chúng cháu thắng ạ.
Bên thua cũng xếp hàng đứng nghiêm:
- Thưa Bác, chúng cháu cũng thắng ạ.
Cả những chiến sĩ không có chân trong
hai đội và những anh em khác trong cơ
quan cũng xếp hàng, thưa:
- Thưa Bác, chúng cháu cũng thắng ạ.
Người lắc đầu “chịu” anh em, rồi vui vẻ nói:
- Đúng! Năm nay là năm đại thắng lợi,
không ai thua cả! Bác thưởng tất cả1!
Nhân đón Xuân Kỷ Sửu, Chủ tịch Hồ
Chí Minh viết bài Thơ chúc Tết, đăng
trên báo Sự thật, số 106-107.
________
1. Xem Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí
Minh, Viện Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh - Biên
niên tiểu sử, Sđd, t.4, tr. 276 - 277.

47

“Kháng chiến lại thêm một năm mới,
Thi đua ái quốc thêm tiến tới.
Động viên lực lượng và tinh thần.
Kháng chiến càng thêm mau thắng lợi.
Người người thi đua.
Ngành ngành thi đua.
Ngày ngày thi đua.
Ta nhất định thắng.
Địch nhất định thua”1.
Cuối tháng 1, Chủ tịch Hồ Chí Minh
nhân danh Chính phủ, quân đội và đồng
bào cả nước, gửi Thư chúc Tết đồng bào
trong vùng tạm bị địch chiếm.
Trong thư, Người bày tỏ sự cảm thông
sâu sắc trước cảnh các giới đồng bào vùng
________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr. 23.

48